Η Varroa destructor αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους σημαντικότερους εχθρούς της μέλισσας και ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα της σύγχρονης μελισσοκομίας.
Όταν μιλάμε για την αντιμετώπισή της, συνήθως η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από τις θεραπείες: ποια δραστική ουσία θα χρησιμοποιήσουμε, πότε θα γίνει η εφαρμογή, πόσο αποτελεσματική είναι και πότε πρέπει να επαναληφθεί.
Υπάρχει όμως και μια διαφορετική προσέγγιση.
Αντί να προσπαθούμε μόνο να βρούμε καλύτερους τρόπους για να καταπολεμήσουμε τη Varroa, μπορούμε να επιλέγουμε και μέλισσες που είναι καλύτερα εξοπλισμένες για να την αντιμετωπίζουν οι ίδιες;
Η απάντηση βρίσκεται στη γενετική επιλογή και στη συστηματική αναπαραγωγή μελισσών με συγκεκριμένα επιθυμητά χαρακτηριστικά.
Η βασίλισσα δεν είναι απλώς η «μητέρα του μελισσιού»
Για τον μελισσοκόμο η ποιότητα της βασίλισσας ήταν ανέκαθεν καθοριστική.
Καλή γέννα, σωστή ανάπτυξη του πληθυσμού, ήρεμη συμπεριφορά, μικρή τάση σμηνουργίας και υψηλή παραγωγικότητα είναι χαρακτηριστικά που αναζητούσαμε πάντα.
Σήμερα όμως προστίθεται ακόμη ένα πολύ σημαντικό κριτήριο: η ικανότητα των απογόνων της να αντιμετωπίζουν καλύτερα παράσιτα και ασθένειες.
Η Varroa δεν είναι φυσικά το μοναδικό πρόβλημα ενός μελισσιού. Παράσιτα, παθογόνα, ιοί, διατροφικό στρες, φυτοπροστατευτικές ουσίες και προβλήματα βασιλισσών μπορούν να λειτουργούν ταυτόχρονα.
Δεν μπορούμε να ελέγξουμε γενετικά όλους αυτούς τους παράγοντες.
Μπορούμε όμως να προσπαθήσουμε να επιλέξουμε μέλισσες που ανταποκρίνονται καλύτερα σε ορισμένους από αυτούς.
Τι σημαίνει «μέλισσα ανθεκτική στη Varroa»;
Εδώ χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε κάτι πολύ σημαντικό.
Ανθεκτική στη Varroa δεν σημαίνει άτρωτη στη Varroa.
Δεν σημαίνει ότι το άκαρι δεν μπορεί να υπάρχει μέσα στο μελίσσι ούτε ότι αγοράζοντας μια βασίλισσα από μια επιλεγμένη γενετική γραμμή μπορούμε να ξεχάσουμε τις μετρήσεις και τις θεραπείες.
Η γενετική ανθεκτικότητα αφορά χαρακτηριστικά που επιτρέπουν στο μελίσσι να περιορίζει αποτελεσματικότερα την ανάπτυξη του πληθυσμού του παρασίτου.
Διαφορετική έννοια είναι και η ανοχή. Ένα μελίσσι μπορεί να ανέχεται καλύτερα τις επιπτώσεις μιας προσβολής χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι περιορίζει στον ίδιο βαθμό τον πληθυσμό του παρασίτου.
Γι’ αυτό πρέπει να είμαστε προσεκτικοί όταν χρησιμοποιούμε τους δύο όρους.
VSH – όταν οι μέλισσες εντοπίζουν τον προσβεβλημένο γόνο
Ένα από τα γνωστότερα χαρακτηριστικά που έχουν χρησιμοποιηθεί στη γενετική επιλογή είναι το VSH – Varroa Sensitive Hygiene.
Πρόκειται για εξειδικευμένη υγιεινή συμπεριφορά που συνδέεται με την ικανότητα των εργατριών να εντοπίζουν προβληματικά κελιά γόνου που σχετίζονται με την αναπαραγωγή της Varroa και να παρεμβαίνουν σε αυτά.
Με απλά λόγια, αντί ο μελισσοκόμος να αποτελεί τη μοναδική γραμμή άμυνας απέναντι στο παράσιτο, αποκτάμε και έναν μηχανισμό άμυνας μέσα στο ίδιο το μελίσσι.
Αυτός είναι και ο λόγος που το VSH έχει χρησιμοποιηθεί σε οργανωμένα προγράμματα γενετικής επιλογής.
Δεν πρέπει όμως να κάνουμε το λάθος να θεωρήσουμε ότι VSH σημαίνει «μελίσσι χωρίς Varroa».
Δεν σημαίνει αυτό. Σημαίνει ότι έχουμε επιλέξει ένα χαρακτηριστικό που μπορεί να συμβάλει στον καλύτερο έλεγχο του παρασίτου από το ίδιο το μελίσσι.
Mite-biting – μέλισσες που επιτίθενται στα ακάρεα
Υπάρχουν και άλλες ενδιαφέρουσες συμπεριφορές.
Μία από αυτές είναι το λεγόμενο mite-biting, δηλαδή η συμπεριφορά κατά την οποία οι μέλισσες μπορούν να απομακρύνουν ακάρεα και να τους προκαλέσουν μηχανικές βλάβες με τις γνάθους τους.
Η συμπεριφορά αυτή παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον για τη γενετική επιλογή, αλλά υπάρχει ένα πρακτικό πρόβλημα: είναι αρκετά δυσκολότερο και περισσότερο χρονοβόρο να αξιολογηθεί και να επιλεγεί συστηματικά.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγάλες δυσκολίες της βελτίωσης των μελισσών.
Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι ένα χαρακτηριστικό είναι χρήσιμο. Πρέπει να μπορούμε και να το μετρήσουμε αξιόπιστα, ώστε να αποφασίσουμε από ποια μελίσσια θα συνεχίσουμε την αναπαραγωγή.
Η υγιεινή συμπεριφορά μπορεί να επιλεγεί
Περισσότερο προσιτή για αξιολόγηση είναι η γενικότερη υγιεινή συμπεριφορά των μελισσών.
Υπάρχουν πρακτικές δοκιμές, όπως το freeze-killed brood test και το pin test, με τις οποίες μπορεί να αξιολογηθεί πόσο γρήγορα οι εργάτριες εντοπίζουν και απομακρύνουν νεκρό ή προβληματικό γόνο.
Η υγιεινή συμπεριφορά έχει ενδιαφέρον όχι μόνο σε σχέση με τη Varroa.
Η επιλογή έντονα υγιεινών μελισσών έχει συνδεθεί και με καλύτερη άμυνα απέναντι σε ασθένειες του γόνου, όπως η ασκοσφαίρωση και οι σηψιγονίες.
Εδώ όμως χρειάζεται ακόμη μία διάκριση:η γενική υγιεινή συμπεριφορά δεν είναι ακριβώς το ίδιο χαρακτηριστικό με το VSH.
Το γεγονός ότι ένα μελίσσι παρουσιάζει εξαιρετική συμπεριφορά σε ένα τεστ υγιεινής δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουμε αποδείξει υψηλή ανθεκτικότητα στη Varroa.
Μπορούμε λοιπόν να δημιουργήσουμε την «τέλεια μέλισσα»;
Θεωρητικά θα θέλαμε μια μέλισσα που:είναι εξαιρετικά ανθεκτική στη Varroa, παράγει πολύ μέλι, είναι ήρεμη, δεν σμηνουργεί εύκολα, αναπτύσσει μεγάλο πληθυσμό, διαχειμάζει άριστα και παρουσιάζει ανθεκτικότητα στις ασθένειες.
Στην πράξη τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα.
Η γενετική επιλογή ενός χαρακτηριστικού μπορεί να επηρεάσει άλλα χαρακτηριστικά.
Αν επικεντρωθούμε υπερβολικά σε έναν μόνο στόχο, υπάρχει κίνδυνος να βελτιώσουμε αυτό που μετράμε και ταυτόχρονα να χάσουμε κάτι άλλο που είναι εξίσου σημαντικό.
Για παράδειγμα, μια γραμμή που παρουσιάζει πολύ ενδιαφέρον ως προς την ανθεκτικότητα στα ακάρεα πρέπει παράλληλα να αξιολογείται για παραγωγικότητα, συμπεριφορά, ανάπτυξη γόνου, γονιμότητα και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά που χρειαζόμαστε από ένα παραγωγικό μελίσσι.
Άρα ο πραγματικός στόχος δεν είναι η «σούπερ μέλισσα».
Είναι μια ισορροπημένη μέλισσα.
Ανθεκτικότητα χωρίς παραγωγικότητα δεν αρκεί
Για τον επαγγελματία μελισσοκόμο το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρο.
Ένα μελίσσι μπορεί να παρουσιάζει ένα εξαιρετικό χαρακτηριστικό ανθεκτικότητας, αλλά εάν ταυτόχρονα έχει πολύ χαμηλή παραγωγή ή άλλα σοβαρά μειονεκτήματα, δύσκολα θα αποτελέσει λύση για μια πραγματική μελισσοκομική εκμετάλλευση.
Γι’ αυτό και η σύγχρονη γενετική επιλογή πρέπει να εξετάζει πολλά χαρακτηριστικά ταυτόχρονα.
Ανθεκτικότητα στη Varroa, παραγωγή, ανάπτυξη, συμπεριφορά και γενικότερη υγεία πρέπει να αξιολογούνται ως σύνολο.
Αυτό κάνει τη διαδικασία δυσκολότερη, αλλά και πολύ πιο ουσιαστική.
Και ο απλός μελισσοκόμος μπορεί να κάνει επιλογή
Δεν χρειάζεται να διαθέτουμε εργαστήριο γενετικής για να αρχίσουμε να εφαρμόζουμε μια στοιχειώδη μορφή επιλογής στο μελισσοκομείο μας.
Αν έχουμε αρκετά μελίσσια και κρατάμε σωστές σημειώσεις, μπορούμε να γνωρίζουμε ποια από αυτά: έχουν συστηματικά χαμηλότερο φορτίο Varroa, διαχειμάζουν καλύτερα, παρουσιάζουν λιγότερα προβλήματα, έχουν καλή ανάπτυξη, είναι ήρεμα και παραμένουν παραγωγικά.
Αντί λοιπόν να παράγουμε βασίλισσες τυχαία, μπορούμε να επιλέγουμε ως μητέρες τα μελίσσια που παρουσιάζουν σταθερά τον καλύτερο συνδυασμό χαρακτηριστικών.
Αυτό είναι ήδη ένα πρώτο βήμα.
Δεν πρέπει όμως να το συγχέουμε με ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα γενετικής βελτίωσης.
Η βασίλισσα αποτελεί μόνο τη μία πλευρά της εξίσωσης. Υπάρχουν και οι κηφήνες με τους οποίους θα συζευχθεί.
Σε περιοχές ελεύθερης σύζευξης ο μελισσοκόμος δεν ελέγχει πλήρως την πατρική γενετική συνεισφορά. Επομένως, ένα χαρακτηριστικό που παρατηρούμε σήμερα δεν είναι βέβαιο ότι θα διατηρηθεί με την ίδια ένταση στις επόμενες γενιές.
Γι’ αυτό η συστηματική γενετική βελτίωση χρειάζεται χρόνο, αριθμό μελισσιών, καταγραφή, αξιολόγηση και έλεγχο της αναπαραγωγής.
Το μεγάλο πρόβλημα ίσως δεν είναι να δημιουργήσουμε καλές μέλισσες
Υπάρχει και μια άλλη πλευρά που συχνά παραβλέπουμε.
Ακόμη και όταν δημιουργηθεί μια εξαιρετική γενετική γραμμή, πρέπει αυτή η γενετική να φτάσει στους μελισσοκόμους και στη συνέχεια να διατηρηθεί.
Αν μια επιλεγμένη βασίλισσα τοποθετηθεί σε ένα μελισσοκομείο αλλά οι επόμενες γενιές βασιλισσών συζευχθούν ελεύθερα με άγνωστης προέλευσης κηφήνες, σταδιακά τα επιλεγμένα χαρακτηριστικά μπορεί να διαφοροποιηθούν.
Επομένως η γενετική βελτίωση δεν είναι υπόθεση μιας βασίλισσας.
Χρειάζεται οργάνωση, συνεργασία μεταξύ βασιλοτρόφων και μελισσοκόμων, αξιολόγηση των απογόνων και συνεχής επιλογή.
Θα μπορούσαμε κάποτε να μη χρειαζόμαστε θεραπείες;
Είναι ένας πολύ ελκυστικός στόχος, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως σημερινή πραγματικότητα.
Η χρήση μιας επιλεγμένης βασίλισσας δεν αποτελεί λόγο για να σταματήσουμε να μετράμε τη Varroa.
Ακόμη και σε ένα μελίσσι που προέρχεται από γραμμή επιλεγμένη για χαρακτηριστικά ανθεκτικότητας, ο πληθυσμός των ακάρεων πρέπει να παρακολουθείται.
Αν οι μετρήσεις δείξουν ότι απαιτείται επέμβαση, η ύπαρξη «ανθεκτικής γενετικής» δεν πρέπει να αποτελεί δικαιολογία για να την αποφύγουμε.
Το πραγματικά ενδιαφέρον σενάριο είναι διαφορετικό.
Αν οι μέλισσες μπορούν να περιορίζουν αποτελεσματικότερα την ανάπτυξη της Varroa, τότε ενδεχομένως να μπορούμε να μειώσουμε την εξάρτησή μας από συνεχείς θεραπευτικές παρεμβάσεις.
Και αυτό θα ήταν μια πολύ σημαντική εξέλιξη.
Γιατί η γενετική μπορεί να αποτελέσει μέρος της μακροπρόθεσμης λύσης
Η αποκλειστική εξάρτηση από οποιαδήποτε δραστική ουσία έχει ένα εγγενές πρόβλημα: η συνεχής χρήση δημιουργεί εξελικτική πίεση και μπορεί να ευνοήσει την ανάπτυξη ανθεκτικών πληθυσμών του παρασίτου.
Η εμφάνιση ανθεκτικότητας της Varroa σε ακαρεοκτόνες δραστικές ουσίες μάς υπενθυμίζει ότι δεν μπορούμε να θεωρούμε καμία θεραπεία δεδομένη για πάντα.
Η γενετική επιλογή προσεγγίζει το πρόβλημα διαφορετικά.
Δεν προσπαθούμε μόνο να βρούμε καλύτερο τρόπο να σκοτώσουμε το παράσιτο.
Προσπαθούμε να βελτιώσουμε και την ίδια τη μέλισσα ώστε να μπορεί να συμμετέχει ενεργότερα στην άμυνά της.
Η επόμενη μεγάλη αλλαγή ίσως ξεκινά από τη βασίλισσα
Για πολλά χρόνια, όταν συζητούσαμε για Varroa, το βασικό ερώτημα ήταν:
«Τι θεραπεία θα κάνουμε;»
Ίσως στο μέλλον πριν από αυτή την ερώτηση να προηγείται μία άλλη:
«Με ποια κριτήρια έχουν επιλεγεί οι βασίλισσες που χρησιμοποιούμε;»
Η γενετική επιλογή δεν πρόκειται να αντικαταστήσει από τη μια μέρα στην άλλη τις θεραπείες, την παρακολούθηση της Varroa ή τη σωστή μελισσοκομική πρακτική.
Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να δημιουργήσουμε πληθυσμούς μελισσών που δεν περιμένουν αποκλειστικά από τον μελισσοκόμο να τις προστατεύσει.
Και ίσως εκεί βρίσκεται ένα σημαντικό κομμάτι της μελισσοκομίας του μέλλοντος.
Σημαντική επιστημονική διευκρίνιση
Ανθεκτική στη Varroa δεν σημαίνει μελίσσι χωρίς Varroa.
Δεν σημαίνει επίσης ότι ένα μελίσσι δεν θα χρειαστεί ποτέ θεραπεία.
VSH, υγιεινή συμπεριφορά, mite-biting και άλλα επιλεγμένα χαρακτηριστικά μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας στρατηγικής γενετικής βελτίωσης. Η πραγματική κατάσταση όμως κάθε μελισσιού πρέπει να εξακολουθεί να αξιολογείται με μετρήσεις του παρασιτικού φορτίου και όχι μόνο από τη γενετική προέλευσή του.
