Σε δάση, κουφάλες δέντρων, εγκαταλελειμμένα κτίρια και άλλες φυσικές ή τεχνητές κοιλότητες εξακολουθούν να υπάρχουν αποικίες μελισσών που ζουν χωρίς την άμεση φροντίδα ενός μελισσοκόμου.
Δεν δέχονται τακτικές επιθεωρήσεις. Δεν τροφοδοτούνται όταν οι συνθήκες δυσκολεύουν. Δεν αντικαθίσταται η βασίλισσά τους από τον άνθρωπο και δεν ακολουθούν το πρόγραμμα διαχείρισης ενός μελισσοκομείου.
Το γεγονός ότι ορισμένοι τέτοιοι πληθυσμοί καταφέρνουν να διατηρούνται επί σειρά γενεών δημιουργεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον επιστημονικό ερώτημα:
Τι είναι αυτό που τους επιτρέπει να επιβιώνουν;
Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή όσο το «οι μέλισσες έγιναν ανθεκτικές στη Varroa». Η επιβίωση μιας αποικίας είναι αποτέλεσμα μιας πολύ πιο σύνθετης σχέσης μεταξύ γενετικής, περιβάλλοντος, διαθέσιμης τροφής, ασθενειών, παρασίτων και φυσικής επιλογής.
Τι είναι μια ελεύθερη αποικία μελισσών;
Μια ελεύθερη ή μη διαχειριζόμενη αποικία είναι μια αποικία που ζει έξω από το συμβατικό πλαίσιο της μελισσοκομικής διαχείρισης.
Μπορεί να βρίσκεται σε μια κουφάλα δέντρου, σε μια κοιλότητα βράχου ή σε κάποιο κτίσμα και να αναπαράγεται φυσικά μέσω της σμηνουργίας.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σμήνος που εγκαταστάθηκε μόνο του σε μια κοιλότητα αποτελεί αυτομάτως έναν «ανθεκτικό πληθυσμό».
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες διακρίσεις.
Άλλο η αποικία και άλλο ο πληθυσμός
Το γεγονός ότι μία αποικία επέζησε έναν ή δύο χειμώνες χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι διαθέτει κληρονομική ανθεκτικότητα.
Για να μιλήσουμε ουσιαστικά για έναν πληθυσμό που επιβιώνει, πρέπει να εξετάσουμε τι συμβαίνει σε πολλές αποικίες και σε βάθος γενεών.
Μια συγκεκριμένη φωλιά μπορεί κάποια στιγμή να χαθεί και αργότερα να επαναποικιστεί από νέο σμήνος. Αυτό που ενδιαφέρει περισσότερο είναι αν στην περιοχή εξακολουθεί να υπάρχει ένας πληθυσμός που αναπαράγεται, διατηρεί γενετική ποικιλότητα και συνεχίζει να επιβιώνει μέσα στις συγκεκριμένες περιβαλλοντικές πιέσεις.
Επομένως, ο όρος «survivor» δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται ελαφρά για οποιοδήποτε μελίσσι απλώς έζησε χωρίς θεραπεία.
Η Varroa δεν εξαφανίζεται μαγικά
Η παρουσία ελεύθερων αποικιών δημιουργεί εύλογα το ερώτημα πώς μπορούν να επιβιώνουν σε ένα περιβάλλον όπου υπάρχει η Varroa destructor.
Η εύκολη εξήγηση θα ήταν ότι αυτές οι μέλισσες έχουν αποκτήσει πλήρη φυσική ανθεκτικότητα.
Η πραγματικότητα όμως είναι πιο σύνθετη.
Η επιβίωση μπορεί να συνδέεται με πολλούς παράγοντες που δρουν ταυτόχρονα:
- τη γενετική σύνθεση του πληθυσμού,
- συμπεριφορές που περιορίζουν την επιτυχία αναπαραγωγής της Varroa,
- τις περιόδους διακοπής του γόνου,
- τη φυσική σμηνουργία,
- το μέγεθος και τη δυναμική της αποικίας,
- το περιβάλλον στο οποίο ζει,
- τη διαθεσιμότητα και την ποιότητα της τροφής,
- την έκθεση σε παθογόνα και άλλες πιέσεις.
Για τον λόγο αυτό δεν πρέπει να μετατρέπουμε την παρατήρηση μιας ελεύθερης αποικίας σε απόδειξη ότι «η συγκεκριμένη μέλισσα νίκησε τη Varroa».
Η πραγματική μονάδα μελέτης είναι πολύ συχνά ο πληθυσμός και η εξέλιξή του στον χρόνο.
Γιατί έχει τόσο μεγάλη σημασία η γενετική ποικιλότητα
Ένας πληθυσμός χρειάζεται γενετική ποικιλότητα για να μπορεί να ανταποκρίνεται σε μεταβαλλόμενες πιέσεις.
Αν όλες οι αποικίες έχουν πολύ παρόμοιο γενετικό υπόβαθρο, μια νέα ασθένεια, ένα παράσιτο ή μια μεγάλη περιβαλλοντική αλλαγή μπορεί να τις επηρεάσει με παρόμοιο τρόπο.
Σε έναν γενετικά περισσότερο διαφοροποιημένο πληθυσμό υπάρχουν μεγαλύτερες πιθανότητες ορισμένες αποικίες να διαθέτουν χαρακτηριστικά που τους επιτρέπουν να αντιμετωπίσουν καλύτερα μια συγκεκριμένη πίεση.
Αυτές οι αποικίες έχουν περισσότερες πιθανότητες να αναπαραχθούν και να μεταφέρουν μέρος αυτών των χαρακτηριστικών στην επόμενη γενιά.
Αυτή είναι η βάση της φυσικής επιλογής.
Δεν δημιουργείται ένας «άτρωτος» τύπος μέλισσας.
Με την πάροδο των γενεών μπορεί να δημιουργείται ένας πληθυσμός καλύτερα προσαρμοσμένος στις συγκεκριμένες συνθήκες μέσα στις οποίες εξελίσσεται.
Το περιβάλλον αποτελεί μέρος της εξίσωσης
Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα από τη μελέτη τέτοιων πληθυσμών είναι ότι δεν μπορούμε να απομονώσουμε τη γενετική από το περιβάλλον.
Μια αποικία δεν ζει σε εργαστηριακές συνθήκες.
Επηρεάζεται από τη βλάστηση, τις περιόδους ανθοφορίας, το κλίμα, την υγρασία, τη θερμοκρασία, τη διαθεσιμότητα νερού, τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, τις ασθένειες, την πυκνότητα άλλων αποικιών και τις διαθέσιμες θέσεις φωλιάσματος.
Έτσι, ένας πληθυσμός που παρουσιάζει καλή επιβίωση σε μία περιοχή δεν είναι αυτονόητο ότι θα παρουσιάσει ακριβώς την ίδια συμπεριφορά αν μεταφερθεί εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο χαρακτηριστικό της μέλισσας. Είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μέλισσας και περιβάλλοντος.
Η σημασία της τοπικής προσαρμογής
Αυτό μας οδηγεί στην έννοια της τοπικής προσαρμογής.
Μέσα σε πολλές γενιές ένας πληθυσμός μπορεί να προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες συνθήκες μιας περιοχής.
Οι εποχές, η διάρκεια του χειμώνα, οι θερμοκρασίες, οι περίοδοι ξηρασίας, η διαθεσιμότητα νέκταρος και γύρης και η πίεση από παράσιτα και ασθένειες αποτελούν μέρος αυτής της εξελικτικής πίεσης.
Η μεταφορά μιας επιλεγμένης γενετικής γραμμής σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον μπορεί επομένως να αλλάξει την απόδοσή της.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό και για τη σύγχρονη μελισσοκομία.
Η αναζήτηση μιας «καλύτερης βασίλισσας» ανεξάρτητα από το περιβάλλον στο οποίο θα χρησιμοποιηθεί ίσως είναι υπερβολικά απλοϊκή προσέγγιση.
Και ο μελισσοκόμος είναι μέρος του περιβάλλοντος
Υπάρχει όμως και ένας παράγοντας που συχνά ξεχνάμε: ο ίδιος ο μελισσοκόμος.
Δύο γενετικά παρόμοιες αποικίες μπορούν να δεχθούν εντελώς διαφορετικές πιέσεις ανάλογα με τον τρόπο που διαχειρίζονται.
Οι μετακινήσεις, οι τροφοδοσίες, η αντικατάσταση βασιλισσών, οι χειρισμοί του γόνου, η συχνότητα επιθεωρήσεων, η αντιμετώπιση της Varroa και ο τρόπος επιλογής των αποικιών που θα αναπαραχθούν επηρεάζουν τη μελλοντική εξέλιξη ενός μελισσοκομείου.
Στη διαχειριζόμενη μελισσοκομία, επομένως, ο άνθρωπος αποτελεί μέρος του συστήματος επιλογής.
Κάθε φορά που επιλέγουμε από ποια αποικία θα πάρουμε βασίλισσες ή κηφήνες, ουσιαστικά αποφασίζουμε ποια χαρακτηριστικά έχουν περισσότερες πιθανότητες να περάσουν στην επόμενη γενιά.
Είναι οι ελεύθερες αποικίες εστίες ασθενειών;
Μια συχνή ανησυχία είναι ότι οι μη διαχειριζόμενες αποικίες μπορεί να λειτουργούν ως ανεξέλεγκτες δεξαμενές Varroa, ιών και άλλων παθογόνων.
Το ζήτημα όμως δεν μπορεί να θεωρηθεί λυμένο απλώς με αυτή την υπόθεση.
Έχουν καταγραφεί ελεύθεροι πληθυσμοί στους οποίους τα επίπεδα ορισμένων ασθενειών ή ιών δεν εμφανίζονται κατ’ ανάγκη υψηλότερα από εκείνα διαχειριζόμενων αποικιών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μια άγνωστη ελεύθερη αποικία πρέπει να θεωρείται υγιής.
Σημαίνει ότι δεν είναι επιστημονικά σωστό να θεωρούμε εκ των προτέρων κάθε ελεύθερη αποικία «άρρωστη» ή κάθε διαχειριζόμενη αποικία «υγιή».
Χρειάζονται μετρήσεις.
Τι μπορούν να μας διδάξουν;
Η πραγματική αξία αυτών των πληθυσμών ίσως δεν βρίσκεται στην αναζήτηση μιας «μαγικής μέλισσας».
Βρίσκεται στην κατανόηση των μηχανισμών που επιτρέπουν σε έναν πληθυσμό να διατηρείται μέσα στον χρόνο.
Η μελέτη τους μπορεί να μας βοηθήσει να εξετάσουμε:
Γενετική ανθεκτικότητα. Υπάρχουν κληρονομήσιμα χαρακτηριστικά που βοηθούν τις αποικίες να αντιμετωπίζουν παράσιτα και ασθένειες;
Τοπική προσαρμογή. Πόσο σημαντική είναι η σχέση μιας μέλισσας με το περιβάλλον στο οποίο εξελίχθηκε;
Φυσική αναπαραγωγή. Πώς επηρεάζουν η σμηνουργία και οι φυσικές περίοδοι χωρίς γόνο τη δυναμική της Varroa;
Διατροφή. Ποια είναι η σχέση μεταξύ διαθέσιμων φυσικών πόρων και υγείας της αποικίας;
Γενετική ποικιλότητα. Πόσο σημαντικό είναι να διατηρείται ένα ευρύ γενετικό υπόβαθρο αντί να βασίζεται ένας πληθυσμός σε πολύ περιορισμένο αριθμό γραμμών;
Οι απαντήσεις μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γενετική βελτίωση των μελισσών.
Γιατί «δεν κάνω θεραπεία» δεν σημαίνει πρόγραμμα γενετικής επιλογής
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Η ύπαρξη πληθυσμών που επιβιώνουν χωρίς συστηματική ανθρώπινη παρέμβαση δεν αποτελεί οδηγία προς τον μελισσοκόμο να σταματήσει απλώς τις θεραπείες κατά της Varroa.
Η ανεξέλεγκτη αύξηση του παρασίτου μπορεί να οδηγήσει σε κατάρρευση της αποικίας και να επηρεάσει και γειτονικά μελίσσια.
Η οργανωμένη επιλογή για ανθεκτικότητα είναι διαφορετική διαδικασία.
Απαιτεί:
- συστηματικές μετρήσεις,
- σύγκριση αποικιών,
- συγκεκριμένα κριτήρια επιλογής,
- παρακολούθηση της Varroa,
- επιλογή μητρικών και πατρικών γραμμών,
- όσο είναι δυνατόν έλεγχο των συζεύξεων,
- και επανάληψη της διαδικασίας για πολλές γενιές.
Η φυσική επιλογή και η οργανωμένη γενετική επιλογή μπορούν να μας διδάξουν πολλά η μία από την άλλη, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Η ανθεκτικότητα δεν πρέπει να εξετάζεται μόνη της
Για έναν μελισσοκόμο δεν αρκεί μια αποικία απλώς να παραμένει ζωντανή.
Ένα πραγματικά χρήσιμο μελισσοκομικό απόθεμα πρέπει να συνδυάζει περισσότερα χαρακτηριστικά: υγεία, προσαρμογή, λειτουργικότητα, συμπεριφορά και παραγωγικότητα.
Η επιλογή επομένως δεν τελειώνει όταν εντοπιστεί μια αποικία που παρουσιάζει καλύτερη επιβίωση.
Εκεί ουσιαστικά αρχίζει.
Η μεγάλη πρόκληση είναι να διατηρηθούν τα χαρακτηριστικά ανθεκτικότητας και ταυτόχρονα να επιλεγούν χαρακτηριστικά που είναι σημαντικά για τη μελισσοκομική πράξη.
Από την «τέλεια μέλισσα» στον ανθεκτικό πληθυσμό
Ίσως το σημαντικότερο μάθημα από τις ελεύθερες αποικίες είναι ότι πρέπει να αλλάξουμε λίγο τον τρόπο που θέτουμε την ερώτηση.
Αντί να αναζητούμε:
«Πού υπάρχει η μέλισσα που δεν παθαίνει τίποτα;»
ίσως πρέπει να ρωτάμε:
«Ποια χαρακτηριστικά επιτρέπουν σε έναν πληθυσμό μελισσών να προσαρμόζεται και να συνεχίζει να υπάρχει μέσα στις πιέσεις του περιβάλλοντός του;»
Η δεύτερη ερώτηση είναι δυσκολότερη.
Είναι όμως και πολύ πιο χρήσιμη.
Οι ελεύθερες αποικίες δεν αποτελούν απόδειξη ότι η Varroa έπαψε να είναι πρόβλημα ούτε προσφέρουν μια εύκολη συνταγή για μελισσοκομία χωρίς παρεμβάσεις.
Αποτελούν όμως ένα πραγματικό φυσικό εργαστήριο.
Και όσο περισσότερο κατανοούμε πώς λειτουργούν αυτοί οι πληθυσμοί, τόσο περισσότερα μπορούμε να μάθουμε για τη γενετική ποικιλότητα, την τοπική προσαρμογή και τη δημιουργία πιο ανθεκτικών πληθυσμών μελισσών.
