Υπάρχουν πράγματα μέσα στην κυψέλη που, όσο κι αν ασχολείσαι με τις μέλισσες, εξακολουθούν να σε εντυπωσιάζουν.
Ένα από αυτά είναι ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούν μεταξύ τους.
Μια συλλέκτρια φεύγει από την κυψέλη και αναζητά τροφή. Μπορεί να βρει μια περιοχή γεμάτη άνθη, να συλλέξει νέκταρ ή γύρη και στη συνέχεια να επιστρέψει.
Μέχρι εδώ, τίποτα παράξενο.
Το πραγματικά εντυπωσιακό αρχίζει όταν επιστρέψει στην κυψέλη.
Εκεί μπορεί να μεταδώσει στις υπόλοιπες μέλισσες πληροφορίες για την πηγή που ανακάλυψε: πόσο μακριά βρίσκεται, προς ποια κατεύθυνση πρέπει να πετάξουν και πόσο αξιόλογη είναι.
Και όλα αυτά συμβαίνουν μέσα σε μια σκοτεινή κυψέλη.
Δεν υπάρχει χάρτης. Δεν υπάρχει φως για να «δείξει» κάπου. Υπάρχει όμως ο χορός.
Η συλλογή τροφής είναι ομαδική δουλειά
Μια μέλισσα που βρίσκει μια πλούσια πηγή νέκταρος θα μπορούσε θεωρητικά να επιστρέφει μόνη της ξανά και ξανά στο ίδιο σημείο.
Αυτό όμως δεν θα ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματικό για ολόκληρο το μελίσσι.
Η συλλέκτρια αφιερώνει χρόνο για να μεταδώσει την πληροφορία στις αδελφές της. Χρόνο που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για άλλη μία πτήση συλλογής.
Σε ατομικό επίπεδο αυτό φαίνεται σαν απώλεια χρόνου. Σε επίπεδο αποικίας όμως συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.
Μια καλή πηγή τροφής μπορεί έτσι να αξιοποιηθεί από πολύ περισσότερες συλλέκτριες.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη μέλισσα, επειδή οι περίοδοι μεγάλης εισροής τροφής δεν διαρκούν για πάντα. Υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες ένα μελίσσι αυξάνει γρήγορα τα αποθέματά του και πολύ μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα κατά τα οποία καταναλώνει αυτά που συγκέντρωσε.
Η αποτελεσματική επικοινωνία λοιπόν δεν είναι κάποιο περίεργο «κόλπο» της μέλισσας. Είναι μέρος της στρατηγικής επιβίωσης ολόκληρης της αποικίας.
Ο χορός δεν λέει μόνο «βρήκα τροφή»
Η συλλέκτρια που επιστρέφει δεν μεταφέρει μία απλή πληροφορία του τύπου «έξω υπάρχει νέκταρ».
Οι υπόλοιπες μέλισσες μπορούν να πάρουν πολύ περισσότερες πληροφορίες.
Η κίνηση της χορεύτριας μεταδίδει στοιχεία για την απόσταση και την κατεύθυνση της πηγής. Η ένταση και ο ρυθμός του χορού συνδέονται με την αξία της πηγής, ενώ οι οσμές που παραμένουν πάνω στο σώμα της δίνουν επιπλέον στοιχεία για τα άνθη που επισκέφθηκε.
Μπορεί επίσης να μεταφερθεί ένα μικρό δείγμα νέκταρος.
Έτσι, η μέλισσα που πρόκειται να βγει για συλλογή δεν παίρνει απλώς μια κατεύθυνση.
Παίρνει ένα ολόκληρο πακέτο πληροφοριών.
Όταν η τροφή βρίσκεται κοντά
Για μια κοντινή πηγή τροφής χρησιμοποιείται ο λεγόμενος κυκλικός χορός.
Η μέλισσα κινείται πάνω στην κηρήθρα σε μικρούς κύκλους, αλλάζοντας κατεύθυνση από τη μία πλευρά στην άλλη.
Το μήνυμα εδώ είναι ουσιαστικά:
«Υπάρχει καλή τροφή κοντά στην κυψέλη.»
Δεν μεταδίδεται με τον ίδιο τρόπο συγκεκριμένη κατεύθυνση όπως συμβαίνει στον πιο σύνθετο χορό.
Οι μέλισσες που ακολουθούν μπορούν όμως να χρησιμοποιήσουν και άλλα στοιχεία. Οι μυρωδιές που έχει πάνω της η συλλέκτρια ή η μυρωδιά και η γεύση του νέκταρος μπορούν να τις βοηθήσουν στην αναζήτηση της συγκεκριμένης πηγής.
Όσο καλύτερη είναι η τροφή, τόσο πιο έντονη μπορεί να είναι και η συμπεριφορά της μέλισσας που επιστρέφει.
Όταν η τροφή βρίσκεται μακρύτερα
Όσο αυξάνεται η απόσταση, ο χορός γίνεται πολύ πιο συγκεκριμένος.
Εδώ εμφανίζεται ο περίφημος waggle dance, ο χορός της παλλόμενης ή «κουνιστής» διαδρομής.
Η μέλισσα πραγματοποιεί μια περίπου οκτάσχημη κίνηση. Το σημαντικότερο τμήμα της όμως είναι η σχετικά ευθεία διαδρομή στο κέντρο, κατά την οποία κινεί έντονα την κοιλιά της δεξιά και αριστερά.
Ακολουθεί ένας κύκλος προς τη μία πλευρά, επιστρέφει στην κεντρική διαδρομή, επαναλαμβάνει την παλλόμενη κίνηση και κάνει κύκλο προς την άλλη.
Αν το παρακολουθήσουμε συνολικά, θυμίζει περίπου το σχήμα του αριθμού 8.
Το σημαντικό όμως δεν είναι το «οκτάρι».
Το σημαντικό είναι η κεντρική παλλόμενη διαδρομή.
Εκεί κρύβονται δύο από τις σημαντικότερες πληροφορίες: η κατεύθυνση και η απόσταση.
Πώς δείχνει την κατεύθυνση χωρίς να βλέπει τον ήλιο;
Εδώ αρχίζει ίσως το πιο όμορφο μέρος αυτής της συμπεριφοράς.
Ο χορός πραγματοποιείται πάνω στην κάθετη επιφάνεια της κηρήθρας και μέσα στο σκοτάδι.
Η μέλισσα λοιπόν πρέπει με κάποιον τρόπο να μετατρέψει την κατεύθυνση που ακολούθησε έξω από την κυψέλη σε ένα μήνυμα που μπορεί να μεταδοθεί πάνω σε μια κάθετη κηρήθρα.
Χρησιμοποιεί τη βαρύτητα ως σημείο αναφοράς.
Αν η πηγή βρίσκεται προς την κατεύθυνση του ήλιου, η παλλόμενη ευθεία του χορού κατευθύνεται προς τα πάνω στην κηρήθρα.
Αν η τροφή βρίσκεται ακριβώς στην αντίθετη κατεύθυνση από τον ήλιο, η ευθεία κατευθύνεται προς τα κάτω.
Αν βρίσκεται υπό γωνία σε σχέση με τη θέση του ήλιου, η μέλισσα εκτελεί την παλλόμενη διαδρομή με αντίστοιχη γωνία σε σχέση με την κατακόρυφο.
Με άλλα λόγια, μετατρέπει έναν προσανατολισμό στον εξωτερικό κόσμο σε γωνία πάνω στην κηρήθρα.
Και οι υπόλοιπες μέλισσες μπορούν να αποκωδικοποιήσουν αυτή την πληροφορία.
Και ο ήλιος όμως μετακινείται
Υπάρχει ακόμη μία δυσκολία.
Η θέση του ήλιου στον ουρανό δεν παραμένει σταθερή.
Αν μια πηγή τροφής βρίσκεται στο ίδιο σημείο για ώρες, η κατεύθυνσή της σε σχέση με τη θέση του ήλιου αλλάζει όσο περνά η ημέρα.
Οι μέλισσες προσαρμόζουν τον χορό τους.
Η γωνία της παλλόμενης διαδρομής μεταβάλλεται καθώς μετακινείται ο ήλιος, ώστε οι πληροφορίες που δίνονται στις νέες συλλέκτριες να παραμένουν χρήσιμες.
Δεν μεταδίδουν λοιπόν απλώς μια πληροφορία που απομνημόνευσαν όταν ανακάλυψαν την τροφή.
Την προσαρμόζουν στον χρόνο.
Πώς μεταδίδεται η απόσταση;
Η κατεύθυνση κωδικοποιείται κυρίως μέσω του προσανατολισμού της παλλόμενης διαδρομής.
Για την απόσταση σημαντικό ρόλο έχει η διάρκειά της.
Όσο πιο μακριά βρίσκεται η πηγή, τόσο περισσότερο διαρκεί το παλλόμενο τμήμα.
Έτσι οι μέλισσες που ακολουθούν τον χορό μπορούν να πάρουν μια εκτίμηση όχι μόνο για το πού πρέπει να κατευθυνθούν αλλά και για το πόσο μακριά θα χρειαστεί να πετάξουν.
Η πληροφορία της απόστασης συνδέεται με την προσπάθεια που απαιτείται για να φτάσει η συλλέκτρια στην πηγή.
Μέσα στο σκοτάδι δεν χρειάζεται μόνο όραση
Ένα ακόμη ενδιαφέρον κομμάτι της επικοινωνίας είναι ότι ο χορός δεν είναι μόνο κάτι που οι υπόλοιπες μέλισσες «βλέπουν».
Άλλωστε, μέσα στην κυψέλη επικρατεί σκοτάδι.
Οι μέλισσες συγκεντρώνονται γύρω από τη χορεύτρια και την ακολουθούν από πολύ κοντά. Χρησιμοποιούν τις κεραίες τους, ενώ οι κινήσεις του χορού παράγουν επίσης μηχανικά και ακουστικά σήματα.
Οι δονήσεις μπορούν να μεταδοθούν μέσω της κηρήθρας και αποτελούν μέρος αυτού του συστήματος επικοινωνίας.
Η εικόνα που έχουμε επομένως δεν είναι μιας μέλισσας που απλώς «ζωγραφίζει» ένα οκτάρι.
Είναι ένα πολυαισθητηριακό μήνυμα.
Κίνηση, προσανατολισμός, χρόνος, δονήσεις, οσμές και γεύση συνεργάζονται για να μεταφέρουν πληροφορίες.
Η μυρωδιά συμπληρώνει τον χάρτη
Όταν η συλλέκτρια επιστρέφει από τα άνθη, μεταφέρει μαζί της τις οσμές της περιοχής στην οποία βρέθηκε.
Αυτές οι μυρωδιές παραμένουν στο σώμα της και μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό επιπλέον στοιχείο για τις μέλισσες που πρόκειται να ακολουθήσουν την πληροφορία του χορού.
Αν έχει συλλέξει γύρη, η οσμή μπορεί επίσης να παραμένει πάνω της.
Στην περίπτωση του νέκταρος υπάρχει ακόμη ένα πλεονέκτημα: η συλλέκτρια μπορεί να προσφέρει σε άλλες μέλισσες ένα μικρό δείγμα από αυτό που βρήκε.
Άρα η νέα συλλέκτρια μπορεί να έχει μια κατεύθυνση, μια εκτίμηση της απόστασης και παράλληλα μια οσμή ή γεύση που θα τη βοηθήσει να αναγνωρίσει τον στόχο όταν φτάσει στην περιοχή.
Δεν αξίζει κάθε πηγή τον ίδιο χορό
Οι μέλισσες δεν επενδύουν την ίδια προσπάθεια για κάθε πηγή τροφής.
Μια πολύ πλούσια πηγή μπορεί να προκαλέσει χορευτική συμπεριφορά ακόμη και μετά από μία μόνο επίσκεψη.
Για μια μέτρια πηγή μπορεί να χρειαστούν περισσότερες επισκέψεις πριν η συλλέκτρια αρχίσει να στρατολογεί άλλες μέλισσες.
Όσο πιο αποδοτική είναι η πηγή, τόσο περισσότερο μπορεί να συνεχιστεί ο χορός.
Υπάρχει όμως και η κατάσταση μέσα στην ίδια την κυψέλη.
Ας υποθέσουμε ότι έξω υπάρχει εξαιρετική νεκταροέκκριση, αλλά μέσα στην κυψέλη οι μέλισσες που παραλαμβάνουν και αποθηκεύουν το νέκταρ είναι ήδη υπερφορτωμένες ή δεν υπάρχει αρκετός διαθέσιμος χώρος.
Η συλλέκτρια δυσκολεύεται να παραδώσει το φορτίο της.
Αυτό μπορεί να μειώσει την ένταση της στρατολόγησης και του χορού, ακόμη κι αν η πηγή έξω παραμένει εξαιρετική.
Το μελίσσι λοιπόν δεν αξιολογεί μόνο τι υπάρχει έξω.
Η συλλογική του συμπεριφορά επηρεάζεται και από το τι συμβαίνει μέσα στην κυψέλη.
Οι μέλισσες έχουν ακόμη και «διαλέκτους»
Υπάρχουν διαφορές στον τρόπο με τον οποίο διαφορετικοί πληθυσμοί μελισσών κωδικοποιούν ορισμένα στοιχεία του χορού.
Η σχέση ανάμεσα στη διάρκεια της παλλόμενης διαδρομής και στην απόσταση δεν είναι απολύτως ίδια σε όλους τους πληθυσμούς.
Θα μπορούσαμε, κάπως απλουστευμένα, να πούμε ότι υπάρχουν διαφορετικές «διάλεκτοι».
Δεν αλλάζει η βασική αρχή της γλώσσας του χορού, αλλά μπορεί να υπάρχουν διαφορές στην αντιστοιχία του σήματος με την πραγματική απόσταση.
Ο χορός δεν αφορά μόνο το νέκταρ και τη γύρη
Ίσως έχουμε συνδέσει τον χορό κυρίως με την αναζήτηση τροφής.
Όμως το ίδιο σύστημα επικοινωνίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για άλλους σημαντικούς πόρους, όπως το νερό.
Και αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν ένα μελίσσι ετοιμάζεται να εγκατασταθεί σε νέα κατοικία.
Οι ανιχνεύτριες μπορούν να μεταφέρουν πληροφορίες για πιθανές θέσεις φωλιάσματος και μέσω της επικοινωνίας μέσα στο σμήνος να συμβάλουν στην επιλογή του νέου χώρου.
Ο χορός λοιπόν δεν είναι απλώς ένας τρόπος να πουν οι μέλισσες «βρήκα λουλούδια».
Είναι ένα γενικότερο σύστημα μετάδοσης χωρικών πληροφοριών.
Ένας μικρός εγκέφαλος και μια εκπληκτική συμπεριφορά
Όσο περισσότερο παρατηρούμε τη συμπεριφορά των μελισσών τόσο δυσκολότερο γίνεται να αντιμετωπίζουμε μια αποικία απλώς ως χιλιάδες ανεξάρτητα έντομα που τυχαίνει να ζουν μαζί.
Μια συλλέκτρια ανακαλύπτει μια πηγή.
Επιστρέφει.
Μετατρέπει την κατεύθυνση του εξωτερικού κόσμου σε γωνία πάνω σε μια κάθετη κηρήθρα. Κωδικοποιεί την απόσταση στη διάρκεια μιας κίνησης. Μεταφέρει μυρωδιές και γεύση. Οι υπόλοιπες μέλισσες λαμβάνουν το μήνυμα και φεύγουν από μια σκοτεινή κυψέλη αναζητώντας την ίδια περιοχή.
Και όταν ο ήλιος αλλάξει θέση, η πληροφορία προσαρμόζεται.
Όλα αυτά έχουν έναν πρακτικό σκοπό: να μπορεί το μελίσσι να αξιοποιεί γρήγορα τις καλύτερες διαθέσιμες πηγές και να συγκεντρώνει τα αποθέματα που χρειάζεται για να επιβιώσει στις περιόδους που η τροφή θα είναι λιγοστή.
Γι’ αυτό ο χορός των μελισσών δεν είναι απλώς μια από τις πιο εντυπωσιακές συμπεριφορές που μπορούμε να παρατηρήσουμε στην κυψέλη.
Είναι ένα από τα πράγματα που μας θυμίζουν γιατί, ακόμη και μετά από χρόνια μελισσοκομίας, οι μέλισσες συνεχίζουν να έχουν κάτι καινούργιο να μας μάθουν.
